گروه آموزشی علوم تربیتی

 

 

فهرست جداول :

 

 

 

             عنوان                                                                                                             صفحه

- شبکه وظایفی که باید انجام شود. جدول شمارۀ (1) ........................................... 17

 - چک لیست ،  جدول شمارۀ (2)............................................................................ 19

 

قدردانی :

 

حمد و سپاس یگانه ای را سزاست که چراغ هدایت فراروی ما نهاد تا درپرتو آن راه کمال پوئیم و ذات بی همتایش را جوئیم .

و

 تشکر فراوان از استاد گرانقدر سرکار خانم زبردستان که با راهنماییهای صمیمانه و بی دریغش ما را در رسیدن به اهداف این پژوهش صبورانه و گام به گام یاری وراهنمایی فرمودند .

و

سپاس و تشکر از کلیه ی همکاران شاغل در دبستان رودکی 1 پسران  ناحیه ی یک شیراز و متخصصان امر که مارا در این مسیر دوستانه یاری و همراهی وبا نظرات خود ارشاد و راهنمایی فرمودند.

 

و

 در خاتمه از ریاست محترم شهید رجایی شیراز ، بخش اینترنت و کتابخانه آن مرکز، صمیمانه تشکر می نمایم و برای همه ی آن عزیزان از درگاه خداوند منان توفیق روز افزون را خواستارم .

 

 

 

 

مقدمه :

روش تدریس علوم  تجربی و فراگيري آن به كودكان كمك مي كند تا روش هاي شناخت دنياي اطراف خود را بهبود بخشند. براي اين منظور آن ها بايد مفاهيمي كسب كنند كه به آن ها كمك كند تا تجارب خود را با يكديگر مرتبط سازند مثلاً : «نگاه كن گياهي كه در نزديك پنجره بوده، خوب رشده كرده ولي گياهي كه در آن اتاق تاريك بوده پژمرده شده است، چون گياه به نور احتياج دارد تا رشد كند.» آن ها بايد روش هاي كسب اطلاعات، سازماندهي ، كاربرد و آزمايش كردن را بياموزند. اين فعاليت ها توانايي آن ها را در درك دنياي اطراف تقويت مي كند و آنان را براي تصميم گيري هاي هوشمندانه و حل مسايل زندگيشان ياري مي دهد. «گلدان را از اتاق كم نور به پشت پنجره ي روبه آفتاب بگذارم، ببينم چه مي شود؟»

امروزه آموختن علوم تجربي همچون سوادآموزي و حساب كردن امري اساسي و ضروري است كه با زندگي روزمره ي ما در ارتباط است و با پيشرفت تكنولوژي اهميت آن بيشتر شده است. به عبارت ديگر روش تدریس علوم تجربی  بيشتر به آموزش راه يادگيري مي پردازد كه آگاهي از آن براي هر كودكي لازم است،‌چرا كه او در دنيايي زندگي مي كند كه سريعاً در حال تغيير است و وي بايد قادر باشد خود را دايم با آن تغييرات هماهنگ سازد.

از آنجائیکه سالانه  میلیارد ها ریال سرمایه ی میهن عزیز اسلامی ما ایران صرف آموزش و پرورش نو نهالان این مرز و بوم می شود و متاسفانه المپیادهای مختلف  داخلی وخارجی از جمله المپیاد رایانه و ریاضی و علوم تحت عنوان سوالات تیمز با توجه به آمار و ارقام بدست آمده (برای مثال در سال 74 کشور ما ایران از بین 70 کشور شرکت کننده در رده 69 قرار داشته است ) حاکی از این مسئله است که باید برنامه ریزان و طراحان  و مجریان آموزشی  خصوصا معلمان عزیز دوره ی ابتدایی در فرآیند آموزش و تدریس خود بازنگریی کلی و اساسی بنمایند تا با یاری و مدد از خداوند یکتا و همت مسئولان عزیز آموزش و پرورش بتوانیم پرچم پرافتخار ایران اسلامی را در سراسر جهان  به اهتزاز  در آوریم و بدینوسیله هم از هدر رفتن سرمایه های ملی و معنوی این سرزمین و هم از اشاعه ی فرهنگ حفظیات و هم یادگیری طوطی وار مطالب توسط آینده سازان این کشور جلوگیری نماییم . چرا که درغیر اینصورت به آرمانهای بزرگ امام راحل و شهیدان این مرز و بوم که همانا استقلال و عدم وابستگی به کشورهای بیگانه است ، دست پیدا نخواهیم کرد ، از این جهت به نظر می رسد که باید راه حلی برای حل این معضل پیدا نمود که به عقیده ی این حقیر یکی از این راه حل ها تشویق و ترغیب همکاران فرهنگی و دیگر احاد ملت اسلامی ، به امر پژوهش و تحقیق پیرامون مسائل آموزشی است وبه همین جهت انجام این پژوهش و امثال آن ضروری به نظر       می رسد و آز آنرو است که مارا به انجام آن تحت عنوان ((بهینه سازی روش تدریس علوم پایه پنجم ابتدایی )) وادار نمود  .

 

به امید آنروز که تلاشهای تمامی محققان عزیز به نتیجه ی مطلوب انسانی و خداپسندانه ختم شود .

********************************************************

تیمز : عنوان المپیادی است که هر چند سال یکبار در بین دانش آموزان کشورهای مختلف جهان به منظور مقایسه ی بنیه ی علمی دانش آموزان در دروس بخصوصی از جمله ریاضیات و علوم تجربی بگونه ای متفاوت از امتحانات تئوری مرسوم در مدارس بصورت کاربردی برگزار  و براساس نمرات مکتسبه دانش آموزان شرکت کننده در آزمون فوق کشورها و دانش آموزان شرکت کننده طبقه بندی می شوند . ( برای کسب اطلاعات بیشتر به قسمت پیوندها که ضمیمه این پژوهش می باشد ، مراجعه فرمایید . )

بیان مسئله :

توصیف وضعیت موجود و تشخیص مسئله :

          پس از 15 سال تجربه ی آموزشی  اینجانب که بخشی از آن حدود 8سال بعنوان آموزگار پایه ی پنجم ابتدایی مشغول به خدمت بوده ودر حال حاضر نیز توفیق خدمتگزار ی به دانش - آموزان  عزیز در این مقطع را دارم  و همچنین تجارب دیگر همکاران محترم در مقطع ابتدایی ، نشانگر این موضوع می باشدکه هر ساله تعدادی از دانش آموزان پایه پنجم ابتدایی ، نه تنها به اهداف کلی درس علوم تجربی دست نمی یابند بلکه در یادگیری بیشتر مباحث درس علوم تجربی ، خصوصا بخش ماشینها و نور ورنگ که از مباحث فیزیکی این کتاب است ، با توجه به آزمونها و المپیادهای علمی – عملی  که در این زمینه برگزار شده ، نیز با مشکل روبرو هستند و در سالهای بعدی نیز در زمینه ی یادگیری این درس با مشکلات عدیده ای روبرو بوده  و هستند . کلاس پنجم  30 نفری دبستان رودکی یک پسران که در خیابان شمس تبریزی واقع شده و یکی از مدارس پسرانه ی اداره ی آموزش و پرورش ناحیه ی یک شیراز محسوب می شود و دارای دو طبقه ساختمان و 9 عدد کلاس که به غیر از پایه ی پنجم آن که یک کلاسه می باشد ، بقیه ی پایه های آن ( اول تا چهارم ) دو کلاسه می باشد و همچنین دارای اتاق آزمایشگاه  و امکانات محدود آزمایشگاهی و یکدستگاه رایانه و تلویزیون و ویدئو سی دی می باشد و  من در آن بعنوان آموزگار پایه ی پنجم مشغول به تدریس هستم نیز از این قاعده مستثنی نبوده  و دانش آموزان این کلاس نیز بنابه اظهار نظر معلم و اولیاء مربوطه در یادگیری مفاهیم علوم مشکل دارند لذا در این راستا ارزشی که نادیده گرفته شده ، عدم استفاده آموزگار از امکانات آزمایشگاهی و رایانه و عدم استفاده از روشهای دیگر تدریس به غیر از سخنرانی و عدم توجه به تواناییهای فردی و علاقه مندی دانش آموزان به درس علوم تحربی بوده است  . بنابه گفته ی مدیر یت محترم این آموزشگاه که دارای سابقه ی مدیرت 10ساله در این آموزشگاه می باشد ، دیگر دانش آموزان سالهای گذشته که عمدتا از بستگان همین دانش آموزان بوده اند نیز از نظر یادگیری درس علوم تجربی دچار مشکل بوده و هستند وبا توجه به اینکه پایه ی پنجم ابتدایی بعنوان اساس و زیر بنای پایه های بعدی خصوصا دوره ی راهنمایی و درس علوم تجربی است به همین جهت تصمیم گرفتم که در صورت امکان راه حلی برای رفع مشکل بیابم و انشاء ا... با حل این مشکل ، فراگیری دانش آموزان در این درس و دروس دیگر بهینه شده و موثر واقع گردد .  

سوال پژوهش :

     1- با چه روش تدریسی می توانم یادگیری درس علوم تجربی را در کلاس پنجم ابتدایی دبستان رودکی یک شیراز بهتر کنم ؟

2- برای بهینه سازی روش تدریس علوم تجربی پایه پنجم ابتدایی در آموزشگاه فوق از چه وسایل و امکاناتی باید استفاده کنم ؟

 

گردآوری اطلاعات (شواهد 1) :

مساله عدم علاقه مندی دانش آموزان به درس علوم تجربی را با جمعی از همکاران با سابقه در میان گذاشته و با هم به بحث و گفتگو پرداختیم .همه ی همکاران با علاقه ی بسیار در بحث شرکت کردند و نظرات مفیدی ارائه نمودند. با یکی از اساتید صاحب نظر شهرمان نیز موضوع را در میان گذاشتم ایشان مشتاقانه مطالب نوشته شده را مطالعه و نظر خود را بیان نمودند .با مراجعه به کتاب ها و نشریات گوناگون هم به مطالب جالب و قابل توجه در این زمینه دست یافتم، که در ادمه بدانها اشاره خواهم نمود:

نکاتی چند در باره آموزش علوم تجربی :

در حین مطالعه و جمع آوری اطلاعات در پی مطالبی بودم که مرا در امر تدریس و رفع مشکلات یادگیری کودکان راهنما باشد که به نظریه اسکینر در کتاب نظریه های یادگیری برخوردم او معتقد است یادگیری در صورتی به بهترین وجه انجام می گیردکه  :

الف ) اطلاعاتی که قرار است آموخته شوند در گام های کوچک ارائه گردد.

ب ) به یادگیرندگان درباره ی یادگیریشان بازخورد فوری داده شود. یعنی بلافاصله پس از یک تجربه یادگیری به آنان گفته شود که اطلاعات مورد نظر را درست یادگرفته اند یا از آن لحاظ اشکالاتی دارند.

ج) یادگیرندگان بتوانند با سرعت متناسب خود یاد بگیرند.

او با تجربه ی دست اول متوجه شد که این اصل در کلاس های درس به کار برده نمی شوند . او در رابطه با دیداری که از یکی از کلاس های درس دخترش در سال 1935 به عمل آورد چنین اظهار نظر کرد :<< در 11 نوامبر من به عنوان پدری که از کلاس درس فرزندش دیدار می کند در صندلی آخر یک کلاس درس نشسته بودم .ناگهان وضعیت کاملا مبهم به نظر رسید درآن جا بیست موجود فوق العاده با ارزش وجود داشتند معلم کلاس تقریبا بر خلاف تمامی آنچه که ما درباره یادگیری می دانیم عمل کرد>> .

قابل ذکر است که معمول ترین روش یادگیری روش سخنرانی است و در این روش هر سه اصل بالا زیر پا گذاشته می شود .در زمان حال و در بعضی از مدارس فعلی ما نیز غالبا از کودکان مدارس ابتدایی خواسته می شود به جای یادگیری مفاهیم علوم از طریق بررسی ماهیت مفاهیم و نیز تفهیم مفاهیم به کمک معلم ، مفاهیم تازه ،لغات و متون جدید را به ذهن بسپارند .در امر تدریس هر مفهوم درس علوم تجربی ،  سیر تفکر دانش آموزان را نیز باید مدنظر قرار داد که مراحل آن به شرح زیر می باشد:

آمادگی : در این مرحله از تدریس معلم می کوشد :

-         اولا :  رغبت دانش آموزان را نسبت به موضوع درس برانگیزد .

-         ثانیا :  هدف درس را روشن نماید.

-         ثالثا : معلومات فبلی دانش آموزان را بررسی کرده و مطالب جدید را بر پایه معلومات قبلی آنان تدریس کند .

ارائه :معلم درس تازه را عرضه می کند و به اصطلاح موضوع جدید را با توجه به هدف هایی که پیش بینی کرده است به دانش آموزان تدریس می کند .

مقایسه : ارتباط بین معلومات قبلی و درس جدید  برقرار شده  و مقایسه به عمل می آید و در این مقایسه است که به اصول کلی دست پیدا می کنند در تدریس علوم تجربی  معلم در این مرحله به قاعده دست پیدا می کند و تعاریف را به دست می آورد .

تعمیم : نتایج به دست آمده در مرحله سوم که در علوم تجربی ،  مفاهیم گفته می شود در مواقع مقتضی و همانند ،تعمیم داده می شود .

کاربرد و تطبیق: مانند حل مسائل ریاضی بعد از یادگرفتن قاعده روابط ریاضی. در این جا لازم است به این موضوع نیز توجه داشته باشیم که روش های شهودی و فعال ، از جمله روش های جدید تدریس علوم تجربی در دوره ابتدایی هستند که در چند سال اخیر بر اثر تحولات به وجود آمده در علم و هم چنین پیشرفت های روان شناسی و تعلیم و تربیت به وجود آمده و در کشورهای پیشرفته جهان در زمینه تدریس علوم تجربی مورد استفاده قرار گرفته اند. طرفداران روش شهودی عقیده دارند سهم عمده یادگیری به خصوص در مورد انسان از طریق بینش انجام می گیرد . در این روش وسایل کمک آموزشی نقش مهمی در تدریس پیدا می کنند و معلم مراحل درس را طوری تنظیم و ارایه می کند که دانش آموزان با مشاهده مراحل به هم پیوسته کار آموزش ، پی به حل مسئله می برند که منجر به یادگیری مفاهیم درس می شود .در روش فعال دانش آموزان با تلاش خود و با راهنمایی معلم به اهداف آموزشی نایل می گردند .

تجزیه و تحلیل اطلاعات گرد آوری شده (  شواهد 1) :

پس از گفتگو های بسیار در زمینه ی علل ضعف و مشکلات یادگیری تعدادی از دانش آموزان در درس علوم تجربی ، مطالب جمع آوری شده مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت مشکلاتی که در این باره وجود داشت ،نظیر روش تدریس معلم ،تفاوت های فردی دانش آموزان ،مسائل کمک آموزشی ،محیط فیزیکی کلاس و ... فهرست گردید که به شرح ذیل می باشند :

1- معلمین ما معمولا در کلاس درس متکلم وحده هستند و درس علوم تجربی  که مخصوصا در پایه پنجم ابتدایی  باید با روش های گوناگون تشریحی،تشبیهی،اکتشافی و استفاده از  وسایل و تجهیزات کمک آموزشی وطرح مثالهای گوناگون وملموس ،تجربه و مشاهده های عینی ،استفاده از مدل و کاوشگری و…) تدریس شود اما متاسفانه بیشتر به روش زبانی و قاعده گویی محدود شده است .

2- معلم آن طور که باید آموزش لازم را ندیده به طور مثال با اصول یادگیری آشنا نیست که بتواند از آن در امر تدریس بهره گیرد ( برای مثال استفاده از معلمان حق التدریس دوره ندیده در زمینه ی تدریس  ) .

3- وسایل کمک آموزشی که نقش مهمی در ارائه مفهوم علوم تجربی دارند به حد کافی در اختیار معلم و دانش آموزان نیست ( بعنوان مثال عدم وجود اهرم و ضمائم آن به تعداد دانش آموزان کلاس برای آموزش ماشینهای ساده به آنان ) .

4-نقش خود دانش آموزان در گیرایی مفاهیم از نظر رشد جسمی و هوش

5- نامناسب بودن محیط فیزیکی کلاس درس .

 راه های پیشنهادی برای تدریس علوم تجربی :

دانش آموز باید در کسب معلومات و مفاهیم علوم تجربی  خویش سهیم باشد .تا بتواند از آن معلومات در مواقع لازم بهره برداری کند . معلم باید قبل از تدریس یک مفهوم جدید معلومات قبلی دانش آموز را محک زده و تدریس مطالب جدید را بر پایه معلومات قبلی او استوار نماید .قبل از تدریس هدف درس را برای دانش آموزان روشن نماید تا بچه ها با بینش و بصیرت به یادگیری مفاهیم علوم تجربی  بپردازند با ایجاد انگیزه قوی رغبت دانش آموزان را نسبت به موضوع درس برانگیزد .یادگیری از آسان به مشکل صورت بگیرد .چون کودکان در این مقطع در مرحله ی رشد تفکر عملی هستند برای یادگیری یک مفهوم لازم است که از اشیا و وسایل عینی بیشتری استفاده کنند .در کلاس باید موقعیت های مختلف برای کودکان فراهم شود تا آن ها بتوانند اشیا را دستکاری کنند ، بازی قسمت اصلی کار است استفاده ازوسایل سمعی وبصری که موجب ایجاد انگیزه وفراگیری بیشتر وبهترمطالب توسط دانش آموزان می شود .تلفیقی از روشهای فوق .

انتخاب طرح جدید ( راه حل )به صورت موقت :

پس از پیشنهاد راهای مختلف حل مساله ومشورت با دیگران وبا توجه به پژوهشهای قبلی که در دروس مشابه در این زمینه صورت گرفته وهمچنین بررسی ویژگیها وجوانب راه حل وامکان اجرایی بودن آن با توجه به نظرسنجی به عمل آمده که از 9نفرازهمکاران وهمچنین یکی ازمتخصصان امر به این نتیجه رسیدم که روش تلفیقی که توضیح آن در ادامه خواهدآمد از بقیه ی روشها  بنا به دلایل زیر که از سوی همکاران و متخصص فوق بیان شده  بهتر به نظر می رسد:

1- چون همه ی جوانب کار  و راههای پیشنهادی در نظر گرفته می شود .

2- همه ی دانش آموزان به علت تفاوت های فردی  با یک روش یاد نمی گیرند .

3- با روش تلفیقی دانش آموزان بهتر به نتیجه ی مورد انتظار می رسند.

4- در روش تلفیقی چون ترکیبی ازروش های متفاوت است در امر تدریس و فعالیت هایی که از سوی دانش آموزان ومعلم صورت می گیرد  تنوع وجود داردکه این امر باعث یادگیری بهتر دروس می شود .

5- اگر روش تلفیقی به درستی اجرا شود مطالعه ی قبل از ورود به کلاس معلم ، دانش آموز  یا هر دو را می طلبد که این امر به علت وجود آمادگی قبلی در تفهیم و یادگیری بهتر دروس به نوبه ی خود موثر واقع خواهد شد .

6- روش تلفیقی بهتر است زیرا اکثر دروس را نمی شود فقط با یک روش تدریس نمود

 توضیح روش تلفیقی :

این روش از آوریل سال 2003 در همه ی مدارس ژاپن اجرا می شود و بازنگری در برنامه های درسی مدارس است به نحوی که فرصت لازم برای یادگیری تلفیقی یا مطالعه تلفیقی در برنامه های آموزشی و درسی فراهم می شود . این برنامه به عنوان یک ماده درسی نیست ، بلکه فرصت یادگیری است که در مدارس و برای دانش آموزان در نظر گرفته شده است و هر مدرسه با توجه به شرایط طبیعی ، فرهنگی ، جغرافیایی ، آموزشی و اجتماعی باید محتوای لازم برای آموزش آن را به كمك خود دانش آموزان فراهم كند. هدف اساسی این برنامه برقراری ارتباط موثر میان عناصر و موضوعات مختلف برنامه درسی در فعالیت های آموزشی مدارس است. معمولا و به طور سنتی در برنامه های آموزشی مدارس دیوار محكمی میان موضوعات درسی كشیده شده است و هر ماده درسی صرف نظر از دیگر مواد به طور مستقل آموزش داده می شود. این روند برآمده از گسترش موضوعات درسی و مواد آموزشی در نظام آموزش عالی است كه در برنامه های آموزشی مدارس نیز تاثیر قابل توجهی داشته است تصمیم به بازبینی برنامه های درسی و آموزشی مدارس و فراهم كردن فرصتهای جدید یادگیری در قالب برنامه درسی تلفیقی برای دانش آموزان بیشتر برای این منظور صورت گرفته است كه دیوارهای بلند و مستحكم میان موضوعات و مواد درسی را كوتاه تر و منعطف تر كند. این برنامه بیش از آن كه بخواهد دانش معینی را به دانش آموزان القا كند. به دنبال فراهم كردن زمینه های لازم برای شكوفایی قابلیت های فردی دانش آموزان و گسترش تجربه های فردی و مستقل آنهاست. بعلاوه این روش کوشش می كند تا به آنها بیاموزد چگونه فكر كنند ،  چگونه تصمیم بگیرند، چگونه اندیشه های خود را سازماندهی كنند، چگونه مهارت های یادگیری ، پژوهش ، جمع آوری و تجزیه و تحلیل اطلاعات را به دست آورند. چگونه با محیط اطراف خود ارتباط بر قرار کنند و آموخته های خود را با جامعه و زندگی روزمره مرتبط كنند. در عین حال ، به مدارس توصیه شده است تا با توجه به موقعیت خود حتی الامكان موضوعاتی نظیر تفاهم و ارتباطات بین المللی ، مهارت های لازم زندگی در دنیای اطلاعات و ارتباطات ، سواد فناوری اطلاعات ، تفكر خلاق ، مسائل محیط زیست ، بهداشت و ایمنی فردی و اجتماعی ، مشاركت دانش آموزان در اداره مدرسه ، یادگیری از طریق شبكه مهارت های روابط انسانی ، مشكلات فرهنگی و اجتماعی جامعه ژاپن و غیره را مورد توجه قرار دهند. روش آموزش بیشتر كاربردی ، عینی و تجربی است و كمتر از روشهای معمول سخنرانی آن هم در فضای سنتی كلاس برای آموزش این درس استفاده می شود . نه تنها معلمان رسمی مدرسه بلكه والدین ، شهروندان ، دوستان و همبازی ها، مسوولان فرهنگی ، علمی ، اجتماعی و صنعتی نیز در این کار دخیل هستند و مكانهای آموزشی نه تنها مدرسه بلكه شامل پاركها، كارگاه های صنعتی و خدماتی ، كتابخانه ها، موزه ها، رودخانه ها، كوهها،

موسسات اجتماعی و آزمایشگاه های مختلف نیز سهیم هستند .

 در کشور ما ایران نیز همانند سایر کشورها در این روش دانش آموزان به روش فعال در فرآیند یاددهی یادگیری مشاركت می كنند و خود در تهیه و سازماندهی محتوا، ارائه درس و ارزشیابی آن بویژه در موضوعات بین رشته ای نقش اساسی دارند.

چگونگی اجرای راه های جدید :

به منظور اجرای دقیق راه حل به دست آمده و رفع مشکل یادگیری این کودکان ابتدا سعی نمودم در امر یادگیری هر مفهوم مستقیما آنان را با موضوع یادگیری درگیر نمایم و متوجه شدم برای یادگیری بیشتر مفاهیم علوم تجربی، این کودکان احتیاج به انجام یک سری فعالیت های ذهنی ساده تر در رابطه با آن مفهوم دارند، که این فعالیت ها بهتر است در کلاس های سوم وچهارم به صورت عملی و به وسیله کودکان انجام شود .به طور مثال طرحی را در رابطه با آموزش مفاهیم ماشینهای ساده ( قسمت اهرمها ) در کلاس- برای این کودکان در نظر گرفتم که با انجام این فعالیت دانش آموزان ضعیف در درک مفاهیم مربوط به اهرمها که در پایه پنجم ابتدایی کاربرد دارد ، مشکل جدی نداشته باشندچراکه مفاهیم دیگر آن به شکل ساده در اثر یادگیری دیگر مفاهیم ماشینهای ساده است که در کلاس های بالاترخصوصا در پایه ی اول دوره ی راهنمایی  مورد استفاده قرار می گیرد .

 

 

 

اجرای طرح جدید و نظارت برآن :

پس از انتخاب راه حل ، باید برای اجرای آن برنامه ریزی می کردم و چگونگی اجرای آن را به تصویر می کشیدم و از خود می پرسیدم چه فعالیتهایی ، توسط چه کسی ؟ در چه زمانی ؟ با چه وسایلی ؟ و چگونه انجام شود . لذا برای تسهیل برنامه ریزی به ترسیم شبکه ای مانند جدول زیر اقدام نمودم و سعی کردم که تمام ابعاد طرح را در آن مشخص نمایم و در حین اجرا همواره با استفاده از نظرات دیگران به چگونگی پیشرفت کار دقت و

نظارت داشته و در صورت لزوم ، تغییرهای لازم را ایجاد نمایم  :

 

شبکه وظایفی که باید انجام شود، جدول شمارۀ (1)

 

اجراي طرح جديد :

اولين قدم در پيشبرد اهداف اين پژوهش افزودن بر اطلاعات خود از طريق مطالعه کتب روش تدریس ومجلات و ماهنامه هاي رشد معلم ، فصلنامه هاي تربيت و پيوند و مشورت با آموزگاران  مدارس  دیگر و یکی از متخصصان امر بود . در گام بعدي تصميم گرفتم دانش آموزان را با وظايفشان كه در طرح درس  به تفصيل شرح داده شده بود آشنا كنم و فوايد آن را بيان كنم و با همکاری هم به طور عملی با اندک توضیحی درباره ی چگونگی استفاده از وسایل تهیه شده به  اجرای آن بپردازیم  و براي اينكه جلسات از يكنواختي و تكراري شدن موضوعات خارج شود ، از وسایل آزمایشگاهی که از آزمایشگاه مرکزی ناحیه یک به امانت گرفته بودم  و همچنین دست ساخته های ساده  ی خود دانش آموزان استفاده نمایم به همین منظور الگویی که شامل مراحل انجام آزمایشهای مربوط به اهرمها بود  به تعداد دانش آموزان ، تکثیر و در اختیار آنان قرار دادم تا پس از گروهبندی به انجام آن مبادرت نمایند و با نظارت بر کارآنان و یادداشت برداری از نحوه ی کارکرد هر گروه که البته بیشتر به دانش آموزان ضعیف توجه می شد . هر گاه براي دانش آموزان در انجام مراحل  ، مشكلاتي پيش مي آمد از توضیحات لازم از طریق دانش آموزان گروههای دیگر  و با استفاده از تجربيات آنان  در حل مشکل بوجود آمده  استفاده مي كردم  و بدینوسیله سعی نمودم به صوت غیر مستقیم تجربیات خودرا به دانش آموزان منتقل نمایم   . .

چک لیست ، جدول شمارۀ (2):

 

       گردآوری اطلاعات ( شواهد2 ) :

گرچه با طرح هایی که کم و بیش در کلاس درس به ابتکار خود یا با استفاده از نظرات ارائه شده توسط همکاران یا با بهره بردن از مطالعه کتاب های گوناگون اجرا نمودم پیشرفت قابل ملاحظه ای در روند یادگیری کودکان ضعیف ایجاد شداما همچنان لازم بود مقایسه ای بین دو گروه در قالب ارزشیابی از دانش آموزانی که به نظر من از ابتدا مفاهیم علوم را درک می کردند و دانش آموزانی که ضعیف قلمداد می شدند و احتیاج به تمرین خاص داشتند انجام گیرد و در این مقایسه مشاهده نمودم که به نسبت زیادی موفق به افزایش درجه تمرکز حواس این دانش آموزان بر روی یک مطلب شده ام ، موضوعی که اساس یادگیری در تمام دروس به خصوص در درس علوم می باشد . به طور نمونه در یک آزمون قبل از به کارگیری طرح ، میانگین نمرات دانش آموزان بدون مشکل 20 و میانگین نمرات دانش آموزان ضعیف 11 بود . و بعد از به کارگیری طرح میانگین نمرات این دانش آموزان به 17 ارتقا یافته بود .

ارزشیابی تاثیر اقدام جدید و تعیین اعتبار آن :

تجزیه و تحلیل اطلاعات گرد آوری شده (  شواهد 2) :

         در این مرحله به منظور ارزشیابی و قضاوت در مورد شواهد (2) پس از بررسی اتفاقات رخداده و مراحل انجام شده به تجزیه و تحلیل اطلاعات جمع آوری شده پرداختم که اطلاعات خلاصه و دسته بندی شده تحت عنوان  " نتایج بدست آمده از پژوهش  " در ذیل ارائه می گردد:

نتایج بدست آمده از پژوهش :

  - دانش آموزان به درس علوم علاقه مند شده و درزنگ علوم فعالیت چشمگیری ازخود نشان می دادند.

     - زمینه ای برای بحث و هم فکری بین دانش آموزان و همکاران به وجود آمد .

   - یادگیری عمیق تر و پایدارتر صورت گرفت.

   - والدین از پیشرفت فرزندانشان ابراز رضایت نمودند.

   - میانگین نمرات علوم  دانش آموزان در حد قابل ملاحظه ای افزایش یافت .

   - افزايش اطلاعات ،آگاهي و تجربيات دانش آموزان را به همراه داشت .

- راه كارهاي جديد، عامل مهمي براي افزايش معلومات و مهارت هاي دانش آموزان و معلم شد.

  - جلسات تدریس از يكنواختي و تكراري شدن بيرون آمد.

  - تغيير شيوه ي اداره ي جلسه ی تدریس با توجه به تقسيم وظایف بين دانش آموزان و معلم کلاس صورت گرفت.

  - جلسات تدریس معلم با مشاركت بيشتر دانش آموزان جذاب تر و پوياتر شد.

  - افزايش انگيزه مطالعه در معلم و دانش آموزان را موجب شد .

  - دانش آموزان دريافتند فعالیت خودشان به همراه معلم باعث رشد شخصيت خود رهبري ، افزايش اعتماد به نفس و بلوغ فكري آنان مي شود .

   - نوعي احساس و قبول مسؤوليت و رضايت در دانش آموزان ايجاد شد.

اعتبار یابی :

 پس از اجرای راه طرح جدید و  یادداشت مراحل انجام کار  نشست مشورتي با آموزگاران و مدیر مدرسه  برگزار نموده و آنان را براي تصميم گيري در امور و مسائل جاري ترغيب نمودم تشكيل اين جلسه باعث شد كه از بحث در مورد موضوعات تكراري ،سطحي و خسته كننده كه در سابق برگزار مي شد كاسته شده و آموزگاران را در ارتباط با استفاده از روش تلفیقی  راغب تر  نمايم .يكي از اين راهكارها اين بود كه موضوع ،زمان و ساعت شروع وخاتمه ي یک جلسه ی تدریس به صورت روش تلفیقی و استفاده از وسایل کمک آموزشی را  5 روز قبل از تشكيل آنها بنابه صلاحدید و مشورت و کسب اجازه از مدیریت محترم آموزشگاه  مشخص نموده و در اختيار آموزگاران  قرار دادم تا آنها بر روي موضوعات مطالعه و تفكر نمايند اين كار باعث مي شد بر رغبت و انگيزه ي همكاران افزوده شود .

سپس  در موعد مقرر با حضور همکاران و  کارشناس محترم آموزش ابتدایی مبادرت به تدریس  به روش تلفیقی نمودم . و از آنان خواستم چک لیستی را که در رابطه با نحوه ی کار خود در زمان تدریس تهیه نموده بودم ، تکمیل و در جلسه ای که به همین منظور تشکیل شد مورد بررسی قراردهیم .

سپس با تشکیل جلسه ای در حدود 20 دقیقه در پایان وقت اداری مدرسه در همان روز  از بحث هاي مطرح شده يادداشت تهيه كردم و با حوصله به نظريات افراد توجه كامل نمودم  اما خوشبختانه  همه از نحوه ی تدریس راضی بودند و مشکل خاصی مشاهده نگردید و نتایج مناسبی از قبیل نتایج زیر حاصل گردید :

         - دانش آموزان  بیشتر از روزهای گذشته به درس علوم علاقه مند شده و درزنگ علوم فعالیت

              چشمگیری ازخود نشان داده بودند.     

           - زمینه ای برای بحث و هم فکری بین دانش آموزان و همکاران به وجود آمده بود.

        - یادگیری عمیق تر و پایدارتر صورت گرفته بود.

        - والدین از پیشرفت فرزندانشان ابراز رضایت نموده بودند.

     - با توجه به مقایسه نمرات علوم دانش آموزان قبل و بعد از اجرای طرح جدید ، میانگین نمرات      علوم  دانش آموزان در حد قابل ملاحظه ای افزایش یافته بود .

        - نوعي احساس و قبول مسؤوليت و رضايت در دانش آموزان ايجاد شده بود.

 

نتیجه گیری و دادن گزارش نهائی :

پس از انجام پژوهش فوق و طی مراحل آن جهت بهینه سازی روش تدریس علوم پایه پنجم ابتدایی به این نتیجه رسیدم که :

      بهتراست تدریس بر پایه انتقال معلومات صرف و انبوه به دانش آموزان استوار نباشد و به یک نظام تحقیقی و فعال همانند روش تلفیقی  که در آن کودکان محور اصلی انجام فعالیت در درس علوم باشند ، توجه نماییم و همچنین اگر محتوای مطالب آموزش علوم را با فعالیت های ذهنی کودک منطبق سازیم و کلاس درس علوم را طوری اداره نماییم  که دانش آموزان با تلاش خود و با راهنمایی معلم به اهداف آموزش نائل شوند ، یادگیری بهتر و آسان تر صورت می‌پذیرد و شاید دراین مرحله بتوان اذعان کرد که راه حلی یافته ایم برای بهینه سازی روش تدریس علوم پایه پنجم ، به امید روزی که فعالیتهای معلم و دانش آموزان و ارزشیابی و ثبت و ضبط وضعیت تلاشها و یادگیری های دانش آموزان ،تنها برای تعیین برنامه ها و فعالیت های یاددهی – یادگیری بعدی برای بهبود روش تدریس و بهینه سازی یادگیری انجام شود و نه فقط کشف و نمایان ساختن نقایص یادگیری دانش آموزان برای خودشان و دیگران .

پیشنهادها  :

پیشنهاد می گردد که :

1-  حتی الامکان سالی یکبار کلاسهای ضمن خدمت مبنی بر آموزش روشهای نوین و  فعال هر درس خصوصا علوم تجربی در نواحی و مناطق آموزش و پرورش به منظور آشنایی و افزایش قوه ی خلاقیت و ابتکار و تدریس همکاران آموزگار  به اجرا در آید .

2-  با برگزاری جشنواره ی الگوهای برتر تدریس ، آموزگاران خلاق ، شناسایی و با تشکیل کلاسهای آموزشی ، مهارتهای خود را به دیگران انتقال و آموزش دهند .

3-  جلساتی  ، حداقل سه ماه یکبار با مشارکت همکاران آموزگار ، سرگروههای آموزشی ، متخصصین امر و مسئولان محترم نواحی آموزش و پرورش پیرامون بررسی و رفع مشکلات همکاران درخصوص کمبودها و نحوه ی ساخت وسایل ساده ی آزمایشگاهی در کارگاههایا آزمایشگاههای مرکزی نواحی  ،  تشکیل و آموزشهای لازم ارائه شود.

4-  جلساتی بنابه فراخور موقعیت جهت آموزش اولیا دانش آموزان و آشنایی آنان با رویکرد و اهداف جدید تعلیم وتربیت ازجمله روش تلفیقی و رویکرد بصیرت گرا که در آن دانش آموز فعال است ، به آنان اطلاعات و آموزشهای لازم ارائه گردد تا سطح توقعات اولیا گرامی کاهش یا به نحوی مطلوب تغییر یابد .

 

 

کتابشناسی و ذکر منابع :

هرگنهان ،بی.آر.،میتوالسون.(1374). مقدمه ای بر نظریه های یادگیری (ویرایش ششم ). (عی اکبر سیف ،مترجم ).تهران : دوران . ( تاریخ انتشار اثر به زبان اصلی 1993).

احمد وند ،محمد علی . (1323). روان شناسی بازی . تهران : انتشارات دانشگاه پیام نور .

 

 

 

 

پیوست ها :

نگاهي به نتايج مطالعه روند آموزش علوم ورياضي 2003 ( T IMSS)

Trend in  Intenaional  Mathematics  & science  study

سومين مطالعه بين المللي رياضي وعلوم (TIMSS  )مهم‌ترين وبزرگترين مطالعه اي است كه تا كنون I EA طراحي كرده وبه اجرا گذاشته است . هدف مطالعه  TIMSSاندازه گيري پيشرفت تحصيلي دانش آموزان كشورهاي شركت كننده در دو درس رياضي وعلوم وهمچنين بررسي تاثير عوامل مربوط به برنامه ومواد آموزشي ،مدرسه وخانواده بر ياد گيري دانش آموزان در اين دو درس مي باشد .نتايج مطالعه اطلاعات با ارزش وگسترده اي را در ارتباط با برنامه هاي رياضي وعلوم دراختيار مربيان وتعيين كنندگان خط مشي هاي آموزشي قرار مي دهد ،اطلاعاتي نظير چگونگي آموزش اين درس ها ،پيشرفت تحصيلي دانش آموزان در رياضي وعلوم ،زمينه هاي اجتماعي –اقتصادي وآموزشي كه فعاليت هاي آموزشي در آن رخ مي دهد وتفاوت هاي كشور هاي مختلف از ابعاد گوناگون .تيمز چگونگي جريان ياد دهي – ياد گيري وپيشرفت دانش آموزان در رياضي وعلوم را در سه گروه سني به طور هم زمان مورد مطالعه قرار مي دهد .

TIMSSدر سال 2003 آخرين دوره از مطالعات IEAبراي اندازه گيري روند ها در ساختار پيشرفت تحصيلي علوم ورياضي است .براي كشورهايي كه در سال هاي 1995و 1999سابقه حضور در اين مطالعه داشتند ،فرصتي براي اندازه گيري پيشرفت در دروس علوم ورياضي در خلال اين سال ها به وجود آمد.

براي ا ين كه كشورهاي شركت كننده منابعي غني براي تفسير نتايج پيشرفت داشته باشند وهمچنين براي پي گيري تغييرات فعاليت هاي  آموزشي ،در مطالعه TIMSSاز دانش آموزان ،معلمان ومديران مدارس خواسته شد كه پرسشنامه هايي در باره محتوا هاي يادگيري علوم ورياضي پر كنند .روند داده هاي حاصل از اين پرسشنامه ،تصويري از تعييرات در تفاسير سياست ها وفعاليت هاي آموزشي ترسيم كرده ودر برجسته شدن موضوعات جديد مرتبط با تلاش هادر جهت بهبود كمك مي كند داده هاي TIMSSدر شكل گيري اصلاحات وتلاش هاي تحولي در رياضي وعلوم در سرتا سر جهان نقش به سزايي داشته ،در رهبري يك دست خواسته هاي مداوم در جهت تحول ،موثر بوده است .همچنيين اين اطلاعات براي اتخاذ سياست هاي بهتر ي براي هدايت وارزيابي فرايند هاي آموزشي كمك مي كند .

مهمترين نتايج مطالعه بين المللي 2003 TIMSS

 رياضيات

متوسط عملكرد دانش آموزان چهارم دبستان ج.1 . ايران 389 است در حالي كه متوسط عملكرد  بين المللي495 است فاصله عملكرد دانش آموزان پايه ي چهارم در درس رياضيات از متوسط عملكرد كشورهاي شركت كننده 106 نمره يعني يك انحراف استاندارد پايين تر از ميانگين قرار دارد .

در پايه چهارم دبستان در درس رياضيات از ميان 25 كشور شركت كننده ،تعداد 9 كشور داراي عملكرد پايين تر از ميانگين هستند . فاصله ي كشور ما تا ميانگين 5 كشور است .

كشور آسياي جنوب شرقي يعني سنگاپور ،هنگ كنگ ،ژاپن وچين تايپه در صدر جدول عملكرد رياضيات و4 كشور تونس ،مغرب ،فليپين وايران در پايين جدول قرار دارند .

متوسط عملكرد دانش آموزان در سوالات روند در درس رياضيات در تيمز 2003 معادل 389 ودر تيمز 95  معادل 387 به دست آمده است   مقايسه اين دو دوره حاكي از عملكرد كا ملا مشابه وعدم تغيير معني دار است

8كشور در تيمز 2003 نسبت به تيمز 95 عملكرد بالاتري را نشان دادند و5 كشور نيز عملكرد پايين تري را نشان دادند .  9 كشور بقيه تفاوتي را نشان ندادند .

متوسط عملكرد دختران چهارم دبستان ايران در درس رياضيات 394 است كه 8 نمره بيش تر از عملكرد پسران است . اين ميزان با توجه به جمعيت دانش آموزان جمهوري اسلامي ايران اين تفاوت معني دار نيست

از ميان 25 كشور شركت كننده در پايه ي چهارم در درس رياضيات در 4 كشور پسران ودر 5 كشور دختران عملكرد بالاتر معني داري را به دست آورده اند ودر 16 كشور بقيه تفاوت معني دار گزارش نشد ه است.

با توجه به استاندار هاي بين المللي تيمز 2003 ،55 %دانش آموزان ويا بيش از نيمي از دانش آموزان پايه چهارم دبستان در درس رياضيات از پا يين‌ترين سطح استاندارد بين المللي (نمره 400 )نيز عملكرد پايين تري داشته اند .

از ميان 25 كشور شركت كننده در پايه ي چهارم ابتدايي 12 كشور برنامه درسي رياضيات چهارم دبستان را از 2000 تا 2003 (پس از اجرا ي تيمز – آر در سال 1999 ) تغيير داده اند. 6كشور بين سال هاي 95-1999 (پس از اجراي تيمز 1995 )اقدام به تغيير برنامه درسي نموده اند .ايران وكشور هنگ كنگ در سال 1983 برنامه درسي خود را تدوين كرده اند .

12كشور در سال 2002 گزارش داده اند كه برنامه ي درسي خود را مورد تجديد نظر قرار داده اند .متا سفانه ايران جز اين 12كشور نيست .

رتبه 22 در بين 25 كشور شركت كننده در رياضيات پايه ي چهارم دبستان براي ايران بي ارتباط با عدم تجديد نظر در برنامه درسي نيست .

ايران علي رغم شركت در دوره تيمز 95 و99 تغيير در برنامه درسي رياضيات چهارم دبستان نداشته است .عدم تجديد نظر در برنامه درسي رياضيات چهارم دبستان يكي از دلايل ضعف عملكرد ايران در رياضيات چهارم دبستان در تيمز 2003 است

دانش آموزان سال چهارم دبستان در كشورمان 117 ساعت در سال به آموزش رياضي مي پردازند اين در حالي است كه ميانگين بين المللي 151 ساعت وحدود 16 در صد از كل ساعات آموزشي مي باشد

كشور هايي كه بيش ترين زمان را براي آموزش رياضي در كلاس چهارم دبستان به كار برده اند ،شامل بلژيك 20 درصدزمان‌آموزشي معادل 198ساعت ،انگلستان 21 در صد زمان‌آموزشي معادل 193 ساعت ،ايتاليا 20 در صد زمان آموزشي معادل 192 ساعت مي باشد .

مقايسه دانش آموزان سال چهارم دبستان در اين دودرس نشان مي دهد كه دانش آموزان ايران در سال چهارم در درس علوم داراي عملكرد مطلوب تري مي باشند .

درپايه‌ي‌چهارم دبستان بين متوسط عملكرد دختران (426 ) وپسران (406 ) در درس علوم تفاوت معنا داري وجوددارد ودراين درس عملكرددختران از پسران بالاتراست‌اما در درس رياضي تفاوتي مشاهده نشده است .

در سوالات تكرار شده (روند )عملكرد دانش آموزان سال چهارم كشورمان در درس علوم در تيمز 2003 تفاوت معنا داري با تيمز 1995 داشته است اين در حالي است كه در درس رياضيات تغييري در عملكرد دانش آموزان در سوالات تكراري شده (روند )ايجاد نشده است ونتايج مشابهي به دست آمده است .

 

 

 

·        سوالات مصاحبه :

1- آیا تاکنون با این چنین مشکلی روبرو شده اید ؟

ج: بله ، در موارد بسیاری

2- برای حل مشکل چه راهکارهایی را در نظر گرفته اید ؟

ج: سعی نموده ام دانش آموزان را به مطالعه ی بیشتر در درس علوم وادار نمایم .

3- برای وادار نمودن دانش آموزان به مطالعه ی بیشتر، چه کارهایی انجام داده اید ؟ حداقل یک نمونه مثال بزنید .

ج: بله ، یکی از برنامه ها برگزاری امتحانات مکرر چه بصورت شفاهی و چه بصورت کتبی  بوده که البته نمرات بدست آمده را با اولیا آنان در میان گذاشته و بازخوردهای لازم را نیز دریافت نموده ام .

4- آیا فکر نمی کنید برگزاری امتحانات مکرر باعث دلهره ی بیشتر دانش آموزان از امتحان بشود ؟

ج: شاید در ایجاد دلهره میسر باشد اما من فکر می کنم با برگزاری امتحانات مکرر مطالب مورد نظر بصورت ملکه ی ذهن در آمده و بصورت خودکار مطالب را در زمان لازم یعنی همان وقت امتحان بیاد می آورند و این خود باعث یادگیری و کسب نمره ی مطلوب شده است .

5- آیا به نظر شما این یادگیری ، نوعی حفظ طوطی وار تلقی نمی شود ؟

ج: شاید همین طور باشد که می فرمایید، ولی هدف من بیشتر بالابردن سطح نمرات کلاسم بوده وبس.

6- لطفا بفرمایید که شما بیشتر در تدریس خود از چه روشی استفاده می کنید ؟

ج- بله ، فکر می کنم من هم مثل اکثر آموزگاران بیشتر از روش معلم محوری یا بهتر بگویم از روش سخنرانی استفاده می کنم .

6- شما برای تدریس علوم تجربی چه روشی یا روشهایی را پیشنهاد می کنید ؟

ج: روش تلفیقی – روش اکتشافی

7- آیا با روشهای مختلف تدریس ازجمله روش تلفیقی که نام بردید ، آشنایی دارید ؟

ج : بله ، تا حدودی

8- آیا از روش تلفیقی در تدریس خود استفاده نموده اید ؟

ج : خیر ، چون امکانات لازم برای اجرای این روش یا روش اکتشافی را نداشته ایم .

9- به نظر شما کدام روش بهتر است ( روش تلفیقی یا روش اکتشافی ) ؟

      ج: فکر می کنم با مزایایی که روش تلفیقی نسبت به سایر روشها دارد  ، بهتر باشد   

یعنی در روش تلفیقی چون ترکیبی ازروش های متفاوت است در امر تدریس و فعالیت هایی که از سوی دانش آموزان ومعلم صورت می گیرد  تنوع وجود داردکه این امر باعث یادگیری بهتر دروس می شود.

10-  آیا به نظر شما ، استفاده از روش تلفیقی  می تواند در یادگیری بهتر و بیشتر دانش آموزان می تواند موثر باشد ؟

ج : البته صد درصد ، بی تاثیر نیست .  چون اگر روش تلفیقی به درستی اجرا شود مطالعه ی قبل از ورود به کلاس معلم ، دانش آموز  یا هر دو را می طلبد که این امر به علت وجود آمادگی قبلی در تفهیم و یادگیری بهتر دروس به نوبه ی خود موثر واقع خواهد شد .

11- بنابراین ، آیا شما هم این اجازه را به ما می دهید که روش تلفیقی را در کلاس شما باهمکاری هم اجرا نماییم ؟

ج: بله ، البته ، خواهش می کنم. در صورتیکه مدیریت محترم آموزشگاه در این مورد مشکلی نداشته باشند من هم  مشکلی ندارم و از هرگونه همکاری دریغ نخواهم کرد .

متشکرم. موفق باشید